Müslüman Toplumlarda Dünyevileşme ve Kimlik Krizi: Bangladeş Örneği Üzerinden Hint Alt Kıtası Analizi
DOI:
https://doi.org/10.65826/JSAI.1.2.2026.100Keywords:
Dünyevileşme, Sekülerleşme, Bangladeş, Hint Alt Kıtası, Kimlik Krizi, Sömürgecilik, İslami Kimlik, Vehn Hadisi.Abstract
Bu makale, Hint Alt Kıtası’ndaki Müslüman toplumlarda, özellikle Bangladeş bağlamında, sekülerleşmenin yol açtığı dünyevileşme ve kimlik krizini incelemektedir. Çalışma, İngiliz sömürge yönetimi döneminde kurumsallaşan seküler ideallerin, İslami referansları kamusal ve entelektüel alanlardan nasıl dışladığını ve bunun Müslüman kimliğinde yapısal kırılmalara yol açtığını ortaya koymaktadır. Ayrıca Hz. Peygamber’in “vehn” hadisini, aşırı dünya sevgisi ve ölüm korkusunun toplumsal zayıflamaya neden olduğunu belirten normatif bir çerçeve olarak kullanarak, çağdaş kimlik krizinin ahlaki ve manevi boyutlarını tartışmaktadır. Metodolojik olarak çalışma, tarihsel ve sosyo‑politik analiz yaklaşımına dayanmakta ve İslami metinler, tarihsel belgeler ve modern literatürden yararlanmaktadır. Bulgular, Bangladeş, Pakistan ve Hindistan’daki modern devlet yapılarında yerleşik seküler yönetişim biçimlerinin, İslami kimliğin kültürel, entelektüel ve siyasal sürekliliğini sistematik biçimde zayıflattığını göstermektedir. Ayrıca, geleneksel İslami bilgi sistemleri ile seküler eğitim kurumları arasındaki yapısal ayrışmanın, bölgedeki kimlik krizini derinleştiren temel etkenlerden biri olduğu tespit edilmiştir. Bu makale, dünyevi ve manevi alanlar arasındaki ilişkinin sömürgecilik sonrası dönemde nasıl yeniden yorumlandığını analiz ederek, Hint Alt Kıtası’ndaki Müslüman kimliğinin dönüşümüne yönelik kavramsal ve analitik bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.
References
Abedin, M. (2025). Geçmişten Günümüze Bangladeş. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 155-182. https://doi.org/10.58640/asyar.1646963
al-Attas, S. M. N. (1993). Islam and Secularism. ISTAC.
al-Attas, S. M. N. (2016). İslam, Sekülerizm Ve Geleceğin Felsefesi (M. E. Kılıç, Çev.). İnsan Yayınları.
al-Mamun, A. (2017). 19. Yüzyılda Ingiltere’nin Hint-Bengal Medrese Sistemine Etkisi: Lord Macaulay Eğitim Politikası [M.A., Modern History, Istanbul University]. http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/57970.pdf
al-Mamun, A. (2025). Bangladesh’s July Revolution: A Youth-Driven Paradigm Shift in Nation-Building (15) [Analysis Report]. İLKE İlim Kültür Eğitim Vakfı. https://doi.org/10.71174/anr15
al-Mamun, A. (2026). Sharif Osman Hadi and the Politics of Insaf Youth Mobilization and the Unfinished Revolution in Bangladesh [Anaysis]. İLKE İlim Kültür Eğitim Vakfı and Platform. https://t.co/MEjLfUSsHr. (Türkçe versiyonu için bkz. al-Mamun, A. (2026b). Şerif Osman Hadi ve Insāf Siyaseti: Bangladeş’te Gençlik Mobilizasyonu ve Tamamlanmamış Devrim [Analiz]. İLKE İlim Kültür Eğitim Vakfı & Platform.)
Asad, T. (2003). Formations of the secular: Christianity, Islam, modernity. Stanford University Press.
Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political imagination. Cambridge University Press.
Cox, H. (2013). The secular city: Secularization and urbanization in theological perspective. Princeton University Press.
Ethirajan, A. (2010, Ağustos 22). Bangladesh bans enforced Islamic dress code—BBC News. https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-11054231
Hallaq, W. B. (2013). The impossible state: Islam, politics, and modernity’s moral predicament. Columbia University Press.
Heraclides, A., & Dialla, A. (2016). Eurocentrism, ‘civilization’ and the ‘barbarians’. İçinde Humanitarian Intervention in the Long Nineteenth Century: Setting the Precedent. Manchester University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctt1mf71b8
Hunter, W. W. (1871). The Indian Musalmans: Are They Bound in Conscience to Rebel Against the Queen? Trübner and Company.
Islam, S. (t.y.). Lakhiraj. İçinde Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (C. 6). Asiatic Society of Bangladesh.
Ivermee, R. (2015). Secularism, Islam and Education in India, 1830–1910 (1st edition). Routledge.
Jackson, S. A. (2023). The Islamic secular (1. bs.). Oxford University Press.
Jalal, A. (1985). The sole spokesman: Jinnah, the Muslim League, and the demand for Pakistan. Cambridge University Press.
Kur’ân, 2:200–201. (t.y.). Kuran ve Meali (Diyanet Vakfı Meali). Geliş tarihi 24 Mayıs 2026, gönderen https://www.kuranvemeali.com/bakara-suresi/200-ayeti-meali
Macaulay, T. B. (1835). Macaulay’s Minute on Education (ss. 1-10). Ministry of Culture, Government of India.
Macaulay, T. B. (2019). ‘Minute on English Education, 2nd February 1835’, in H. Sharp (ed.), Selections from Educational Records Part I, 1781–1839 (Calcutta: Superintendent Government Printing, 1920), 107–117. İçinde P. K. Nayar (Ed.), Colonial Education and India 1781-1945 (ss. 55-64). Routledge.
Metcalf, B. (1978). The Madrasa at Deoband: A Model for Religious Education in Modern India. Modern Asian Studies, 12(1), 111-134. https://doi.org/10.1017/S0026749X00008179
Metcalf, B. D., & Metcalf, T. R. (2008). A concise history of modern India (2. ed., 4. print). Cambridge Univ. Press.
Nasr, S. V. R. (2005). The Rise of “Muslim Democracy”. Journal of Democracy, 16(2), 13-27. https://doi.org/10.1353/jod.2005.0032
Naʿīm, ʿAbdallāh Aḥmad an-. (2008). Islam and the secular state: Negotiating the future of Shariʿa (1. Harvard Univ. Press paperback ed). Harvard Univ. Press.
Observer, D. (2025, Kasım 8). Mujib ‘self-proclaimed president,’ Hasina extends BAKSAL ideology: Salahuddin. The Daily Observer. https://www.observerbd.com/news/552901
Pomeranz, K. (2005). Empire & “Civilizing” Missions, Past & Present. Daedalus, 134(2), 34-45.
Pope, G. U. (1871). A Text-book of Indian History: With Geographical Notes, Genealogical Tables, Examination Questions and Chronological, Biographical, Geographical, and General Indexes, for the Use of Schools, Colleges and Private Students. J. Gladding and Sons, 13, Pater- noster-row.
Riaz, A. (2008). Faithful education: Madrassahs in South Asia. Rutgers University Press.
Roy, A. (1999). Impact of Islamic revival and reform in colonial Bengal and Bengal Muslim identity: A revisit. South Asia: Journal of South Asian Studies, 22(sup001), 39-77. https://doi.org/10.1080/00856408708723374
Rozario, S. (2006). The new burqa in Bangladesh: Empowerment or violation of women’s rights? Women’s Studies International Forum, 29(4), 368-380. https://doi.org/10.1016/j.wsif.2006.05.006
Sabırlı, E. (2024). Kur’ân’da “وهن/vehn” Kökünün Anlam ve Kullanımları Üzerine Bir İnceleme. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (40), 760-773. https://doi.org/10.29000/rumelide.1502236
Salaymeh, L. (2021). Decolonial Translation: Destabilizing Coloniality in Secular Translations of Islamic Law. Journal of Islamic Ethics, 1-28. https://doi.org/10.1163/24685542-12340054
Smith, A. D. (1991). National Identity. University of Nevada Press.
Sunan Abi Dawud 4297. (t.y.). Book 39, Hadith 7. Geliş tarihi 24 Mayıs 2026, gönderen https://sunnah.com/abudawud:4297
Ullah, R., & Mostofa, G. (2026). Preference Falsification and the July Revolution in Bangladesh: How Political Oppression and Inequality Triggered the Mass Uprising. International Journal of Politics and International Relations (IJPIR), 1(1), 1-14. https://doi.org/10.65826/IJPIR.1.1.2026.10
Viswanathan, G. (1988). Currying Favor: The Politics of British Educational and Cultural Policy in India, 1813-1854. Social Text, (19/20), 85. https://doi.org/10.2307/466180
Wohab, A. (2021). “Secularism” or “no-secularism”? A complex case of Bangladesh. Cogent Social Sciences, 7(1), 1928979. https://doi.org/10.1080/23311886.2021.1928979
Zaman, M. Q. (1999). Religious Education and the Rhetoric of Reform: The Madrasa in British India and Pakistan. Comparative Studies in Society and History, 41(2), 294-323.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Abdullah al-Mamun
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
